‘शिवाजी द मॅनेजमेंट गुरू’ shivaji the management guru या पुस्तकामध्ये शिवाजी महाराजांना व्यवस्थापकीय दृष्टिकोनातून आपल्यासमोर उलगडलेलं आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराजांना आपण एक यशस्वी योद्धा, राजा म्हणून ओळखतो. परंतु शिवाजी महाराज एक यशस्वी राजा होण्यासाठी जे मूलभूत गुण जबाबदार होते ते म्हणजे व्यवस्थापन आणि प्रभावी नेतृत्व. नामदेवराव जाधव यांनी त्यांच्या आणि मी या पुस्तकाची summary आपल्यासमोर घेऊन आलोय. चला तर मग सुरू करूया!!
shivaji the management guru book summary
  • Save
shivaji the management guru

मॅनेजमेंट म्हणजे काय? What is Management?

Management is a art of getting things done through people, मॅनेजमेंट म्हणजे लोकांकडून काम करून घेण्याची कला. ही व्याख्या Mary Parker Follet या मॅनेजमेंट तज्ञाने 19 व्या शतकात केलेली आहे परंतु ती शिवाजी महाराजांनी दोनशे वर्षपूर्वीच अष्टप्रधान मंडळ बनवून, लष्कर बनवून अमलात आणलेली होती आणि त्याचा वापर करून स्वराज्य स्थापन केलं होतं म्हणजे शिवाजी महाराज हेच मॅनेजमेंटचे गुरू ठरतात.
 

व्यवस्थापन एक कला

व्यवस्थापन ही एक कला आहे कारण प्रत्येक नवीन प्रश्नाला नवीन उत्तर शोधावं लागतं. महाराजांच्या नेतृत्वात त्यांच्या मावळ्यांनी ही कला चांगलीच आत्मसात केले होती. उदा. पन्हाळ्यातुन, आग्र्यातून महाराजांची सुटका, अफझलखानाचा वध, सुरत, बुऱ्हाणपूर मोहीम आणि अशा कितीतरी प्रसंगांमध्ये महाराजांनी नवनवीन क्लृप्त्या वापरून शत्रूंचा सामना केला आहे.

शिवाजी महाराज आणि मॅनेजमेंटची 14 तत्वे

1916 मध्ये हेन्री फयॉल या व्यवस्थापन तज्ञाने त्यांच्या एका पुस्तकात व्यवस्थापनाच्या 14 रत्नांचा उल्लेख केलेला आहे. त्यांच्या मते कोणत्याही संस्थेला यशस्वी होण्यासाठी या 14 रत्नांचा उपयोग होतो. परंतु शिवाजी महाराजांनी ती 250 वर्षपूर्वीच प्रत्यक्षात अमलात आणली होती.
  1. Division of work शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधान मंडळ तयार केलं होतं आणि प्रत्येकाला कामं ठरवून दिली. शिवाजी महाराज फक्त अत्यंत महत्वाची कामे करत जसं की अफझलखानाचा वध, सुरतेची मोहीम इत्यादी.
  2. Authority and resposibility शिवाजी महाराजांनी मंत्र्यांना ज्या प्रमाणात अधिकार दिले त्याच प्रमाणात जबाबदारी सुद्धा दिली. उदा. महाराजांनी सेनापतीला युद्धाचे अधिकार दिले त्याच प्रमाणात युद्धाच्या यशापयशासाठी त्याला जबाबदार धरण्याची व्यवस्थाही केली.
  3. Discipline शिवाजी महाराज स्वतः खूप शिस्तप्रिय होते आणि तशीच शिस्त त्यांनी अधिकाऱ्यांना सुद्धा लावली. शिवाजी महाराजांनी स्वराज्यसाठी कडक नियम तयार केले होते आणि त्यातलाच एक नियम असा की सूर्यास्तानंतर कुठल्याही किल्ल्याचा दरवाजा सूर्योदय होईपर्यंत उघडला जाऊ नये.
  4. मिर्झाराजेंशी तह केल्यानंतर महाराजांना औरंगजेबाला भेटण्यासाठी दिल्लीला जाणे भाग होते. आपण दूर गेल्यानंतर नियमांचे पालन होते की नाही हे बघण्यासाठी ते स्वतः एका रात्री किल्ल्याच्या दरवाज्याजवळ येऊन पोहचले आणि किल्लेदाराला दरवाजा उघडण्याचा आदेश दिला परंतु किल्लेदाराने स्वराज्याचा नियम पाळला आणि सकाळ होईपर्यंत दरवाजा उघडला नाही त्यावर महाराजांनी त्या किल्लेदाराला नियम पाळल्याबद्दल शाबासकी दिली. यावरून हेच लक्षात येतं की स्वराज्यामध्ये शिस्तीला किती महत्त्व होत.
  5.  Unity of command स्वराज्यात प्रत्येक मंत्र्याला त्याच्या खात्याचा निर्णय घेण्याचा अधिकार होता परंतु त्याला तो आदेश काढण्यापूर्वी महाराजांची परवानगी घ्यावी लागे.

अशाच इतर 10 तत्वांचा वापर करून महाराजांनी स्वराज्य वाढविले.

महाराजांचे लष्कर व्यवस्थापन, महाराजांची संदेशवहन क्षेत्रातील क्रांती, महाराजांच्या प्रत्येक मोहिमांमागचे नियोजन आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या इतर अनेक व्यवस्थापनांबद्दल माहिती या पुस्तकातून वाचायला मिळेल. प्रत्येकाने एकदा तरी वाचावं असं हे पुस्तक आहे.

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

0 Shares
Share via
Copy link
Powered by Social Snap